Χειρόγραφα κείμενα
Κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας (12ος–15ος αιώνας), η ικανότητα γραφής και ανάγνωσης ήταν προνόμιο μιας πολύ περιορισμένης ελίτ, καθώς η συντριπτική πλειονότητα του ντόπιου πληθυσμού, που αποτελούνταν κυρίως από αγρότες και δουλοπάροικους, ήταν αναλφάβητη.
Ο Λεόντιος Μαχαιράς (Έλληνας Κύπριος προύχοντας) και ο Γεώργιος Βουστρώνιος (εξελλινισμένος Φράγκος), έγραψαν στη γλώσσα που μιλούσε τότε ο λαός, που την εμπλούτισαν με πολλές ξένες λέξεις.
1458
1489
Ο Βουστρώνιος αφηγήθηκε τα γεγονότα της εποχής του, γράφοντας στο κυπριακό γλωσσικό ιδίωμα που υφίστατο τότε.
Λόγω της μακράς συνύπαρξης με τους Λουζινιανούς (Φράγκους), αναπτύχθηκε μια μοναδική τάξη εγγράμματων Ελλήνων, οι οποίοι χρησιμοποιούσαν μια γλώσσα γεμάτη γαλλικά δάνεια, την κυπριακή μεσαιωνική.
Οι Έλληνες της Κύπρου που ήξεραν γραφή ανήκαν στις εξής συγκεκριμένες ομάδες:
- Οι Γραμματείς της Βασιλικής Γραμματείας (Secréte): Το φραγκικό στέμμα χρειαζόταν επειγόντως δίγλωσσους υπαλλήλους. Έτσι, μορφωμένοι Έλληνες στελέχωναν τις κρατικές υπηρεσίες ως γραφείς, μεταφραστές και λογιστές. Ήταν εξαιρετικά επιδέξιοι, καθώς έπρεπε να κρατούν αρχεία τόσο στα ελληνικά όσο και στα παλαιά γαλλικά.
- Οι Νοτάριοι (Συμβολαιογράφοι): Στις μεγάλες πόλεις (Λευκωσία, Αμμόχωστος, Λεμεσός) υπήρχαν Έλληνες νοτάριοι που συνέτασσαν προικοσύμφωνα, διαθήκες, πωλητήρια και εμπορικές συμφωνίες για τον ντόπιο πληθυσμό. Πολλά από αυτά τα έγγραφα έχουν διασωθεί και δείχνουν υψηλό επίπεδο νομικής και γλωσσικής κατάρτισης.
- Η Ορθόδοξη Εκκλησία και τα Μοναστήρια: Παρά την καταπίεση από τη Λατινική Εκκλησία (ειδικά μετά την Μπούλλα Κυπρία του 1260), τα ελληνικά μοναστήρια, όπως η Μονή Μαχαιρά, η Μονή Κύκκου και η Εγκλείστρα του Αγίου Νεοφύτου, παρέμειναν οι κύριοι πυρήνες διδασκαλίας της ελληνικής γραφής. Οι μοναχοί αντέγραφαν θρησκευτικά κείμενα και κώδικες.
- Οι Μεγάλοι Χρονογράφοι (Λόγιοι): Το κορυφαίο παράδειγμα εγγράμματου Κύπριου είναι ο Λεόντιος Μαχαιράς, ο οποίος έγραψε την Εξήγησιν της γλυκείας χώρας Κύπρου. Λίγο αργότερα, τον ακολούθησε ο Γεώργιος Βουστρώνιος. Και οι δύο ήταν ανώτεροι υπάλληλοι ή αυλικοί που κατείχαν άριστα τη γραφή και κατέγραψαν την ιστορία του βασιλείου.
- Η Αστική Τάξη και οι Ελεύθεροι Καλλιεργητές (Φραγκομάτοι): Σε αντίθεση με τους δουλοπάροικους (παροίκους) που ήταν καθολικά αναλφάβητοι, οι φραγκομάτοι (Έλληνες που είχαν εξαγοράσει την ελευθερία τους) και οι Έλληνες έμποροι των λιμανιών μάθαιναν γραφή και αριθμητική για να διαχειρίζονται τις περιουσίες και το εμπόριό τους.