Το νόμισμα της εικόνας είναι μία κυπριακή πιάστρα (1 Piastre) του 1930, η οποία εκδόθηκε κατά την περίοδο της Βρετανικής Κυριαρχίας στην Κύπρο, υπό τη βασιλεία του Γεωργίου Ε'. Χρησιμοποιήθηκε αποκλειστικά για την Κύπρο.
Γιατί επιλέχθηκε το όνομα «Πιάστρα»;
Όταν οι Βρετανοί ανέλαβαν τη διοίκηση της Κύπρου το 1878, το νησί ανήκε προηγουμένως στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Οι κάτοικοι (Έλληνες και Τούρκοι) είχαν συνηθίσει να συναλλάσσονται με το οθωμανικό νόμισμα, το γρόσι (το οποίο οι Ευρωπαίοι αποκαλούσαν «πιάστρα» - piastre).
Για να μην αναστατώσουν την τοπική οικονομία και τις καθημερινές συναλλαγές των πολιτών, οι Βρετανοί αποφάσισαν:
- Να διατηρήσουν την ονομασία που ήδη ήξερε ο κόσμος (Γρόσι / Πιάστρα).
- Να μην εισάγουν τις δικές τους βρετανικές πένες (pence).
Πώς συνδεόταν με τη βρετανική λίρα;
Οι Βρετανοί δημιούργησαν μια μοναδική ισοτιμία ειδικά για την Κύπρο, συνδέοντας την κυπριακή πιάστρα με τη Βρετανική Χάρτινη Λίρα:
- 1 Βρετανική Λίρα = 180 Κυπριακές Πιάστρες
- 1 Σελήνι (shilling) = 9 Πιάστρες
Συνεπώς, το νόμισμα αυτό είναι μια «κυπριακή πιάστρα» επειδή σχεδιάστηκε, ονομάστηκε και κυκλοφόρησε αποκλειστικά για τις ανάγκες της κυπριακής αγοράς, αποτελώντας τον προκάτοχο της μετέπειτα Κυπριακής Λίρας.
Κατά την Οθωμανική περίοδο (1571–1878) δεν υπήρχαν νομίσματα αποκλειστικά για την Κύπρο. Στο νησί χρησιμοποιούνταν τα ίδια ακριβώς νομίσματα που κυκλοφορούσαν στην Κωνσταντινούπολη, τη Σμύρνη ή τη Θεσσαλονίκη, όπως το χρυσό σουλτανί, τα ασημένια άσπρα (akçe), τα ασημένια γρόσια (kuruş) και οι χάλκινοι παράδες. [1]
Στη Βρετανική Περίοδο
Η κυκλοφορία νομισμάτων που ήταν αποκλειστικά σχεδιασμένα για κυκλοφορία στην Κύπρο ξεκίνησε αμέσως μόλις ανέλαβαν οι Βρετανοί.
Το ειδικό κυπριακό νομισματικό σύστημα δημιουργήθηκε το 1879 (επί Βασίλισσας Βικτωρίας). Από τότε και μέχρι το 1930, είχαν ήδη κυκλοφορήσει πολλές σειρές κυπριακών νομισμάτων με τις μορφές τριών διαφορετικών Βρετανών μοναρχών: [1, 2]
- Βασίλισσα Βικτώρια (εκδόσεις 1879–1901): Κυκλοφόρησαν τα πρώτα αποκλειστικά κυπριακά κέρματα σε πιάστρες (1/4, 1/2, 1 πιάστρα) και ασημένια (3, 4½, 9 και 18 πιάστρες).
- Βασιλιάς Εδουάρδος Ζ' (εκδόσεις 1902–1908): Συνεχίστηκε η ίδια σειρά με τη δική του προτομή.
- Βασιλιάς Γεώργιος Ε' (πριν το 1930): Είχαν ήδη κυκλοφορήσει κυπριακές πιάστρες το 1913, το 1921, το 1922 και το 1927, καθώς και το εμβληματικό μεγάλο ασημένιο νόμισμα των 45 πιαστρών το 1928 για τα 50 χρόνια της βρετανικής παρουσίας. [1, 2]
Η απόφαση των Βρετανών να εισαγάγουν ένα ειδικό, εσωτερικό νόμισμα για την Κύπρο (την κυπριακή πιάστρα) αντί για το επίσημο βρετανικό σύστημα (λίρες, σελίνια, πένες) είχε βαθιές οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις στο νησί.
1. Οι οικονομικές επιπτώσεις του εσωτερικού νομίσματος
- Ομαλή μετάβαση και ψυχολογική σταθερότητα: Επειδή η πιάστρα αντιστοιχούσε στο οθωμανικό γρόσι που χρησιμοποιούσαν ήδη οι Κύπριοι για αιώνες, δεν διαταράχθηκε η εγχώρια αγορά. Οι απλοί πολίτες, οι αγρότες και οι έμποροι συνέχισαν να κοστολογούν τα προϊόντα τους (π.χ. το ψωμί ή το λάδι) με τις ίδιες ονομαστικές αξίες, αποφεύγοντας τη σύγχυση και τον πανικό.
- Προστασία από τον πληθωρισμό της καθημερινότητας: Αν εισαγόταν ένα ξένο νόμισμα με μεγαλύτερες υποδιαιρέσεις, οι έμποροι θα έκαναν «στρογγυλοποίηση προς τα πάνω», προκαλώντας τεχνητή ακρίβεια. Οι μικρές υποδιαιρέσεις (1/4 και 1/2 πιάστρας) επέτρεψαν στις τιμές των βασικών αγαθών να παραμείνουν πολύ χαμηλές, προστατεύοντας τα φτωχότερα στρώματα.
- Αποικιακός έλεγχος και περιορισμός διαρροής κεφαλαίων: Το εσωτερικό αυτό νόμισμα δεν είχε καμία αξία έξω από την Κύπρο. Αυτό σήμαινε ότι το χρήμα αναγκαστικά ανακυκλωνόταν μέσα στην τοπική οικονομία. Οι Κύπριοι δεν μπορούσαν να εξαγάγουν εύκολα μετρητά στο εξωτερικό, γεγονός που επέτρεπε στη βρετανική διοίκηση να ελέγχει πλήρως τη ρευστότητα του νησιού.
- Κέρδος κοπής (Seigniorage) για τη διοίκηση: Το κόστος κατασκευής των χάλκινων και ασημένιων πιαστρών στο Λονδίνο ήταν πολύ μικρότερο από την ονομαστική αξία με την οποία κυκλοφορούσαν στην Κύπρο. Αυτή η διαφορά αποτελούσε καθαρό κέρδος για το αποικιακό ταμείο.
2. Ποιες θα ήταν οι αλλαγές αν χρησιμοποιούσαν το ίδιο νόμισμα με τη Βρετανία;
Αν οι Βρετανοί επέβαλλαν το δικό τους νομισματικό σύστημα (Sterling system: Pounds, Shillings, Pence) εξαρχής, οι συνέπειες θα ήταν πολύ διαφορετικές:
ΑΝ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΟΥΝΤΑΝ ΤΟ ΒΡΕΤΑΝΙΚΟ ΝΟΜΙΣΜΑ (Pence):
┌──────────────────────────────────────────────────────────┐
│ 1. Οικονομικό Σοκ ➔ Σύγχυση στις καθημερινές τιμές │
│ 2. Κίνδυνος Ακρίβειας ➔ Στρογγυλοποίηση προς τα πάνω │
│ 3. Εμπορικό Πλεονέκτημα ➔ Ευκολότερες διεθνείς συναλλαγές │
│ 4. Απώλεια Ελέγχου ➔ Διαρροή μετρητών στο εξωτερικό │
└──────────────────────────────────────────────────────────┘
- Οικονομικό σοκ και αναλφαβητισμός: Το 1878, το μεγαλύτερο μέρος του κυπριακού πληθυσμού ήταν αναλφάβητο. Η ξαφνική αλλαγή από τα οθωμανικά γρόσια στο περίπλοκο βρετανικό σύστημα (όπου 1 λίρα είχε 20 σελίνια και κάθε σελίνι 12 πένες) θα προκαλούσε τεράστια σύγχυση, διευκολύνοντας την απάτη και την αισχροκέρδεια εις βάρος των ντόπιων.
- Μεγαλύτερη ενσωμάτωση στο παγκόσμιο εμπόριο: Από την άλλη πλευρά, αν η Κύπρος είχε το αυθεντικό βρετανικό νόμισμα, οι μεγαλέμποροι του νησιού θα μπορούσαν να κάνουν εισαγωγές και εξαγωγές με τη Μεγάλη Βρετανία και τις άλλες αποικίες χωρίς το κόστος μετατροπής συναλλάγματος. Αυτό ίσως ευνοούσε την ανάπτυξη των μεγάλων λιμανιών (Λάρνακας και Αμμοχώστου).
- Ελευθερία κίνησης κεφαλαίων: Οι εύποροι Κύπριοι θα μπορούσαν να αποταμιεύουν ή να μεταφέρουν τα χρήματά τους απευθείας στην Αγγλία, κάτι που θα αποδυνάμωνε τις εγχώριες επενδύσεις, καθώς τα κεφάλαια θα «πέταγαν» προς το ασφαλέστερο οικονομικό κέντρο του Λονδίνου.
Συνοπτικά, το εσωτερικό νόμισμα λειτούργησε ως ένα «οικονομικό μαξιλάρι» που κράτησε την κυπριακή αγορά σταθερή και απομονωμένη, εξυπηρετώντας παράλληλα τα συμφέροντα της αποικιοκρατικής δύναμης.
1. Τι προκάλεσε την οικονομική κρίση του 1930 στην Κύπρο;
Η οικονομική κρίση του 1930 στην Κύπρο ήταν το άμεσο αποτέλεσμα του Μεγάλου Κραχ του 1929 (της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης που ξεκίνησε από τη Wall Street). Λόγω του αποικιακού της καθεστώτος, η Κύπρος επηρεάστηκε βαθιά από τη διεθνή ύφεση, με τις εξής κύριες αιτίες:
- Κατάρρευση των εξαγωγών: Η παγκόσμια ζήτηση για τα βασικά κυπριακά προϊόντα (όπως τα χαρούπια, το κρασί, οι πατάτες και τα εσπεριδοειδή) εκμηδενίστηκε. Οι τιμές των αγροτικών προϊόντων έπεσαν κατακόρυφα.
- Η κρίση στα μεταλλεία: Οι ξένες εταιρείες που εκμεταλλεύονταν τα κυπριακά μεταλλεία (κυρίως χαλκού και αμιάντου) μείωσαν δραστικά την παραγωγή τους λόγω της παγκόσμιας πτώσης των τιμών των μετάλλων, οδηγώντας χιλιάδες Κύπριους εργάτες στην ανεργία.
- Αγροτική εξαθλίωση και χρέη: Οι Κύπριοι αγρότες, μην μπορώντας να πουλήσουν τη σοδειά τους, αδυνατούσαν να πληρώσουν τους φόρους τους στην αποικιακή κυβέρνηση και τα δάνεια στους τοπικούς τοκογλύφους, με αποτέλεσμα να χάνουν τη γη τους μέσω αναγκαστικών πλειστηριασμών.
- Η «Φορολογία της Υποτελείας»: Παρά την κρίση, οι Βρετανοί συνέχιζαν να επιβάλλουν βαριά φορολογία στους Κυπρίους για να καλύψουν παλιά οθωμανικά χρέη, γεγονός που προκάλεσε τεράστια κοινωνική αγανάκτηση.
2. Πότε έγιναν τα Οκτωβριανά;
Τα Οκτωβριανά (η πρώτη μεγάλη αυθόρμητη εξέγερση των Ελλήνων της Κύπρου εναντίον της Βρετανικής Αποικιοκρατίας) ξέσπασαν τον Οκτώβριο του 1931.
Η ακριβής ημερομηνία έναρξης της εξέγερσης ήταν η 21η Οκτωβρίου 1931, όταν χιλιάδες διαδηλωτές στη Λευκωσία, καθοδηγούμενοι από εθνικούς και θρησκευτικούς ηγέτες (με πρωτοστάτη τον Μητροπολίτη Κιτίου Νικόδημο Μυλωνά), πορεύτηκαν προς το Κυβερνείο (την κατοικία του Βρετανού Κυβερνήτη Sir Ronald Storrs) και το πυρπόλησαν.
ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΟΚΤΩΒΡΙΑΝΩΝ (1931)
┌──────────────────────────────────────────────────────────┐
│ • 17-20 Οκτωβρίου: Παραιτήσεις Ελλήνων βουλευτών │
│ • 21 Οκτωβρίου: Μεγάλη διαδήλωση & πυρπόληση Κυβερνείου│
│ • 22-25 Οκτωβρίου: Εξέγερση σε Λεμεσό, Λάρνακα, Πάφο │
│ • Νοέμβριος: Άγρια βρετανική καταστολή & Παλμεροκρατία │
└──────────────────────────────────────────────────────────┘
Πώς συνδέεται η οικονομική κρίση με τα Οκτωβριανά;
Η οικονομική εξαθλίωση του 1930-1931 λειτούργησε ως το «μπαρούτι» στην κυπριακή κοινωνία. Η θρυαλλίδα που πυροδότησε την εξέγερση ήταν η απόφαση του Βρετανού Κυβερνήτη, τον Σεπτέμβριο του 1931, να επιβάλει έναν νέο δασμό στις εισαγωγές (παρακάμπτοντας το Νομοθετικό Συμβούλιο όπου οι Έλληνες βουλευτές είχαν καταψηφίσει το νομοσχέδιο).
Αυτή η αυταρχική κίνηση, σε συνδυασμό με την πείνα και τη φτώχεια της κρίσης, μετέτρεψε το οικονομικό αδιέξοδο σε μια μαζική πολιτική εξέγερση με κύριο αίτημα την Ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα.
Η οικονομική κρίση του 1930 και η εξέγερση των Οκτωβριανών το 1931 προκάλεσαν σοβαρή αναστάτωση στην κυκλοφορία του χρήματος στην Κύπρο, επηρεάζοντας τόσο τα μεταλλικά νομίσματα όσο και τα χαρτονομίσματα με τους εξής τρόπους:
1. Εξαφάνιση των ασημένιων νομισμάτων
Λόγω της τεράστιας οικονομικής αβεβαιότητας και του φόβου για κατάρρευση των τραπεζών, οι Κύπριοι έχασαν την εμπιστοσύνη τους στα χάρτινα νομίσματα. Άρχισαν να αποθησαυρίζουν (να κρύβουν στα σπίτια τους ή να θάβουν στις αυλές τους) όλα τα ασημένια κέρματα (των 4½, 9, 18 και 45 πιαστρών).
- Καθώς το ασήμι είχε εγγενή αξία, θεωρούνταν το μόνο ασφαλές καταφύγιο.
- Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να εξαφανιστεί σχεδόν εντελώς το ασήμι από την καθημερινή αγορά.
Πολλές είναι οι οικογενειακές ιστορίες της εποχής για χαμένους θησαυρούς σε πηγάδια και μέσα στους τοίχους σπιτιών (ο θησαυρός στο πηγάδιτου Παπαπχριστόφορου στον Ασώματο,σε σπίτι στην Αψιού.
2. Έλλειψη ρευστότητας και επιστροφή στην ανταλλακτική οικονομία
Επειδή ο κόσμος έκρυβε τα νομίσματα και οι τράπεζες περιόρισαν τις αναλήψεις, δημιουργήθηκε τεράστιο πρόβλημα έλλειψης μετρητών (ρευστότητας) για τις καθημερινές αγορές.
- Σε πολλά χωριά της Κύπρου, οι αγρότες αναγκάστηκαν να επιστρέψουν προσωρινά στην ανταλλακτική οικονομία (barter system).
- Αντάλλαζαν, για παράδειγμα, σιτάρι με λάδι ή ζώα με ρούχα, καθώς δεν υπήρχαν πιάστρες για να πληρώσουν.